ครัวเรือนฐานราก พ.ศ. 2568

8 ดัชนีความยากจนหลายมิติ (Multidimensional Poverty Index: MPI) ถูกพัฒนา โดยโครงการพัฒนาแห่งสหประชาชาติ (UNDP) ร่วมกับ Oxford Poverty and Human Development Initiative (OPHI) โดยใช้กรอบการวัดความยากจนใน 3 มิติหลัก ได้แก่ สุขภาพ การศึกษา และมาตรฐานความเป็นอยู่ ซึ่งแต่ละมิติประกอบด้วยตัวชี้วัดย่อย เช่น ภาวะโภชนาการ การเข้าถึงการศึกษา น้ำ าสะอาด สุขาภิบาล ที่อยู่อาศัย และพลังงาน (UNDP, 2023) การคำ านวณ MPI ใช้วิธีการระบุว่าบุคคลหรือครัวเรือนประสบการขาดแคลน ในตัวชี้วัดใดบ้าง และนำ ามาถ่วงน้ำ าหนักรวมกัน เพื่อสะท้อนทั้งสัดส่วนของคนจนหลายมิติ และ ความรุนแรงของความยากจน แนวคิดนี้ช่วยให้เห็นภาพความยากจนเชิงโครงสร้าง และสามารถ ระบุกลุ่มประชากรที่มีความเปราะบางซ้อนทับหลายด้านได้อย่างชัดเจน (Alkire et al., 2015) ในบริบทของการศึกษาครัวเรือนฐานราก แนวคิดความยากจนหลายมิติ มีความเหมาะสมอย่างยิ่ง เนื่องจากช่วยสะท้อนปัญหาความยากจนที่ไม่ได้เกิดจากรายได้ เพียงอย่างเดียว แต่ยังเกี่ยวข้องกับการเข้าถึงบริการพื้นฐานและคุณภาพชีวิต ซึ่งเป็นข้อมูลสำ าคัญ สำ าหรับการกำ าหนดนโยบายลดความยากจนและความเหลื่อมล้ำ าอย่างยั่งยืน แนวคิดความเปราะบางของครัวเรือน (Household Vulnerability) ความเปราะบาง (Vulnerability) หมายถึง ระดับที่บุคคลหรือครัวเรือนมีความเสี่ยง ที่จะได้รับผลกระทบจากเหตุการณ์หรือการเปลี่ยนแปลงต่าง ๆ ทางเศรษฐกิจ สังคม หรือสิ่งแวดล้อม โดยพิจารณาทั้งความเสี่ยงที่เผชิญ ความรุนแรงของผลกระทบ และความสามารถ ในการรับมือหรือปรับตัว แนวคิดนี้ถูกนำ ามาใช้อย่างแพร่หลายในการศึกษาความยากจน ความไม่มั่นคง และคุณภาพชีวิตของครัวเรือน (Chambers, 1989; IPCC, 2014) โดยทั่วไป ความเปราะบางสามารถอธิบายได้ผ่าน 3 องค์ประกอบหลัก ได้แก่ 1) การเผชิญความเสี่ยง (Exposure) หมายถึง ระดับที่ครัวเรือนต้องเผชิญ กับความเสี่ยงหรือแรงกระแทกต่าง ๆ เช่น ความผันผวนของรายได้ ภัยพิบัติทางธรรมชาติ ภาวะเศรษฐกิจถดถอย การเจ็บป่วย หรือการว่างงาน ครัวเรือนที่ เผชิญเหตุการณ์เสี่ยง บ่อยหรือรุนแรง จะมีแนวโน้มเปราะบางมากขึ้น (IPCC, 2014) 2) ความอ่อนไหวต่อผลกระทบ (Sensitivity) หมายถึง ระดับความรุนแรงของ ผลกระทบที่ครัวเรือนได้รับเมื่อเกิดความเสี่ยง ครัวเรือนที่มีรายได้ต่ำ ามีหนี้สินสูง หรือพึ่งพารายได้ จากแหล่งเดียว มักได้รับผลกระทบมากกว่าครัวเรือนที่มีฐานะมั่นคงกว่า แม้จะเผชิญความเสี่ยง ในระดับเดียวกัน (Dercon, 2006) 3) ความสามารถในการปรับตัว (Adaptive Capacity) หมายถึง ความสามารถ ของครัวเรือนในการรับมือ ฟื้นตัว หรือปรับตัวเมื่อเผชิญความเสี่ยง เช่น การมีเงินออม การเข้าถึงสวัสดิการ เครือข่ายทางสังคม ทักษะอาชีพ และโอกาสในการหารายได้เสริม ครัวเรือน ที่มีความสามารถในการปรับตัวสูงจะมีความเปราะบางต่ำ ากว่า (Ellis, 2000)